درباره قهوه خانه در ایران چه می دانید؟

درباره قهوه خانه در ایران چه می دانید؟

به گزارش لباس دونی «همه جور آدمی میان قهوه خونه. از دندونپزشک گرفته تا بیکار. هئیتیا و حکومتیا یه طرف میشینن و خلافکارا یه سمت دیگه. اونایی که قلیون خوانسار می کشن با اونایی که میوه ای می کشن میزشون جداست. قهوه خونه یه جور پاتوقه و هنوزم خیلیا معامله هاشونو اونجا انجام میدن.»



قهوه خانه بروی حرفه ای است و پیش از شیوع ویروس کرونا هر روزش را در قهوه خانه ها می گذرانده است ولی اکنون شرایط فرق کرده است. «علی» در هیچکدام از قهوه خانه ها نقالی یا نقاشی قهوه خانه ای ندیده است. اما قهوه خانه روهای زیاد «گل یا پوچ» بازی می کنند. «تُرنا» هم یکی دیگر از بازی هایی است که همچنان انجام می شود اما چون حکم هایی که در این بازی می شود دشوار می باشد کمتر کسی در آن شرکت می کند. علی مثالی از حکم این بازی هم می آورد که بهروز وثوقی در فیلمی آنرا بازی کرده است.

برای بازی گل یا پوچ دو گروه می شوند. گاهی تعداد بازی کن ها به ۱۰۰ نفر هم می رسد. معمولاً ۹۰ درصد قهوه خانه روها در این بازی شرکت می کنند. یکی از شرکت کننده ها انگشترش را درمی آورد و بازی آغاز می شود و تا ۲۱ مرحله هم پیش می رود. بازنده باید پول قلیان گروه مقابل را حساب کند.

معمولا قهوه خانه روها در ماه مبارک رمضان از افطار تا سحر در قهوه خانه ها جمع می شوند، قلیان دود می کنند و بازی گل یا پوچ را انجام می دهند.

حالا خیلی رسوم قهوه خانه ها تغییر کرده است. نه از نقالی خبری است و نه نقاشی های قهوه خانه ای. در و دیوار قهوه خانه های امروزی با پوستر و عکس پر می شوند. حتی قهوه خانه های پایین شهر و بالاشهر فرق می کنند: «شاید قهوه خونه بالاشهر نسکافه هم بده اما تو قهوه خونه های پایین شهر کسی پول واسه نسکافه نمیده. قهوه خونه پاتوق رفقاس و وقتی میخوان همدیگرو ببین سر یه ساعتی میرن اونجا. بعضیام کاسبن و زن و بچه دارن و پیش از این که برن خونه میان قلیونشونو می کشن و میرن. اوناییم که میخوان معامله کنن کجا بهتر از قهوه خونه؟ قهوه خونه تا وقتی قلیون دستته می تونی بشینی اما کافه تا قهوه ت تموم میشه میان سرمیزت که اگه دیگه کاری نداری پاشو برو. تو قهوه خونه دعوا هم زیاد میشه. حتی صاحب قهوه خونه هم فرار می کنه وگرنه کتک می خوره. مثلاً وقتی یکی میره تو یه محلی دعوا راه میندازه از روی پاتوقش یا همون قهوه خونه ای که میره پیداش می کنن و فرداش میرن شیشه های پاتوقشو میارن پایین.»

قهوه خانه ها محیطی مردانه محسوب می شوند و زنان از قدیم تا حالا جایی در آن نداشته و ندارند و فقط می توانند وارد سفره خانه های سنتی شوند.

اما قهوه خانه ها از چه زمانی شکل گرفتند؟ قهوه خانه در دوره صفوی پدید آمد و در دوره قاجاریه و پهلوی به اوج شکوفایی و رونق رسید. آن زمان در هر بازارچه، بازار، محله و کنار هر مجموعه صنفی از نانوایی گرفته تا قصابی و سبزی فروشی و گاراژها یک یا چند قهوه خانه فعالیت می کردند. قهوه خانه مثل یک نهاد اجتماعی - فرهنگی نقش مند در جامعه های سنتی شهرهای ایران عمل می کرده و در طول حیات چند صد ساله خود در هر زمان و دوره، به اقتضای اوضاع اجتماعی هر شهر و دیاری با مردم جامعه و فرهنگ مردم ارتباط داشته و همراه با گرایش ها و اعتقادات مذهبی مردم فعالیت می کرده است. آگاهی از پدیده قهوه خانه در ایران و شهرت آن در شهرها به دوره صفویه و پادشاهی شاه عباس اول می رسد. با این وجود وجود قهوه خانه و رسم قهوه نوشی در آنرا به دوره شاه تهماسب اول هم احتمال داده اند.

قهوه چی گری در دوره صفوی یکی از مشاغل دربار بود. در عصر ناصری که دوره رونق و شکوه قهوه خانه در ایران آغاز شد، شاه و بستگانش و هر یک از بزرگان و رجال ایران بنا به نقش و اهمیت اجتماعی شان قهوه خانه ای در خانه های خود برپا کرده بودند که بخشی از اقامتگاه خدمتگزاران بود. از زمان ناصرالدین شاه به بعد، قهوه خانه یکی از ادارات خاصه سلطنتی در دربار شد که آنرا چند خدمتکار مانند قهوه چی و غلام قهوه خانه یا غلام قهوه چی و یک قهوه چی باشی می گرداندند. همینطور قهوه چی باشی گری از منصب هایی بود که شاه به خدمتگزاران صدیق خود اعطا می کرد. غلامعلی خان و میرزالطفعلی از قهوه چیان معروف در زمان ولیعهدی مظفرالدین شاه بودند. بعد از میرزا لطفعلی پسرش میرزا ابوالقاسم خان، قهوه چی باشیِ شاه شد و لقب اعتمادالسلطان گرفت.

به عبارتی قهوه خانه نشینی اولین پدیده اجتماعی بود که در جامعه شهری ایران شکل گرفت و مردان را از محیط خانه و کارگاه به فضای بیرون از خانه و محل عمومی جذب کرد. رفتن به قهوه خانه فقط برای لم دادن روی تخت یا صندلی و نوشیدن چند استکان چای و زدن چند پُک قلیان یا چپق نبود بلکه قصد همنشینی و هم صحبتی با هم صنفی ها، همشهری ها و هم محله ای ها همزمان با خوردن چای داغ و کشیدن قلیان بود. کارفرمایان در قهوه خانه ها کارگران بیکار را به کار می گرفتند و معامله گران معامله می کردند. گرچه در میان قهوه خانه ها برخی هم نقش منفی داشتند و مروج بزه های اجتماعی می شدند. این دسته از قهوه خانه ها با فراهم کردن تریاک، بساط قمار و عیاشی برای مشتریان خاص را آماده می کردند. گرچه بعدها با منع کشت خشخاش در ایران قهوه خانه ها از این آلودگی پاک شدند. همینطور قهوه خانه هایی هم پاتوق دسته هایی از اراذل و اوباش، چاقوکشان، دزدان، جیب بران و قماربازان بودند. قهوه خانه دروازه قزوین، حسن شاطر در خیابان ری و عباس تکیه در خیابان مولوی تهران جای این دسته از بزهکاران بود. حتی بعضی از مردم برای پیداکردن دزدان اموالشان به این قهوه خانه ها می رفتند!

قهوه چیان برای سرگرم و مشغول کردن مشتریان خود، مجالس نقالی، سخنوری، تقلید و بازیگری، بازی هایی مانند «گنجفه»، «شطرنج»، «پیچاز»، «قاپ» و «تخته نرد» را هم در دوره های تاریخی مختلف و مواقع خاص برپا می کردند. بعد از ورود و تداول گرامافون، رادیو و تلویزیون در تهران و شهرهای بزرگ ایران، به تدریج وسایل صوتی و تصویری هم به قهوه خانه ها راه پیدا کردند و به اسباب سرگرمی و تفریح قهوه خانه نشینان افزوده شد.

در قهوه خانه ها نقش مذهب هم بسیار پررنگ بود. قهوه چیان به انجام اعمال مذهبی در روزهای سوگواری به شدت باور داشتند. در واقع قهوه خانه ها یکی از پایه های شکل دهنده تجمعات و دسته گردانی های عزاداری مردم در جامعه شهری بودند. برخی از قهوه خانه دارها در ماه های محرم و صفر قهوه خانه هایشان را مانند تکیه سیاه می بستند و با کتیبه های پارچه ای، علامت و بیرق آرایش می کردند و در شبهای عزاداری مراسم روضه خوانی و نوحه سرایی به راه می انداختند. در کل تعظیم و تکریم ایام عزاداری مذهبی و مشارکت با مردم در اساسنامه صنف قهوه چی گنجانده شده بود. در ماه رمضان هم روزها قهوه خانه ها را می بستند و موقع افطار باز می کردند و تا سحر باز نگه می داشتند. هر یک از قهوه خانه های محلی برنامه ای برای سرگرم نگه داشتن مردم بین افطار تا سحر ترتیب می دادند. در برخی از قهوه خانه ها هم مجالس نقالی و شاهنامه خوانی راه می انداختند. قهوه خانه روها که بیشترشان سواد و دانشی نداشتند از زبان نقالان و داستان گزاران با تاریخ و ادبیات حماسی ایران و تاریخ تشیع و واقعه کربلا آشنا می شدند. رسم و شیوه شاهنامه خوانی و نقل داستان ها در قهوه خانه ها مکتبی شد برای انتقال فرهنگ و ادب ایران و آموزش رسم و آداب زندگی گذشتگان.

بعد از زوال موقعیت اجتماعی و فرهنگی قهوه خانه در جامعه شهری، نقالی هم از رونق افتاد. بنا بر گزارش ها در دوره فعال بودن قهوه خانه ها از هر صد قهوه خانه تهران حدود ۸۰ قهوه خانه مجلس نقالی داشتند در حالیکه در سال ۱۳۵۰ شمسی از ۲۰۷۶ قهوه خانه تهران فقط در سه قهوه خانه نقل می گفتند. تعداد قهوه خانه هایی که امروز در سرتاسر مجلس ایران نقالی دارند به تعداد انگشتان یک دست هم نمی رسد.

از بین نقاشان ساختمانی که در قهوه خانه ها جمع می شدند و پای نقل نقالان می نشستند برخی چنان شیفته کلام و بیان شیرین آنان در وصف حماسه های قهرمانان ملی و مذهبی شده بودند که کار نقاشی ساختمان را رها کردند و به نقاشی از چهره های قهرمانان حماسی رو آوردند. بدین سان پایه هنر نقاشی قهوه خانه در تاریخ صورتگری ایران شکل گرفت. نقاشی قهوه خانه ای روشی خاص از هنر نقاشی و از رشته هنرهای عامه و مردمی است که پیشینه بسیار کهنی در ایران دارد. آثار قهوه خانه ای شامل نقاشی های مذهبی و غیرمذهبی می شد. مرحومان حسین قوللر آقاسی و محمد مدبراز بنیان گذاران و پیشکسوتان نامدار نقاشی قهوه خانه ای بودند.

حدود ۴۰۰ سال از پیدایش پدیده ای به نام قهوه خانه در ایران می گذرد و سالهای زیادی است که رسم دم کردن قهوه و قهوه نوشی در قهوه خانه های ایران منسوخ و به جای آن نوشیدن چای معمول شده است. در دوره صفوی نوشیدن چای در قهوه خانه ها چندان معمول نبود. سیاحانی که در دوره صفوی به ایران آمده بودند بیشتر از نوشیدن قهوه در این مکان ها یاد می کنند. فقط «اولئاریوس» در ۱۰۴۷ قمری از محلی به نام «چای ختایی خانه» نام می برد که در آن مردم برگ خشک این گیاه را که لوله شده و سیاه است در آب زلال دم می کنند و برخی به آن رازیانه و میخک اضافه می کنند و پس از آن که با شکر شیرینش کردند می نوشند.

علی بلوکباشی در کتاب «قهوه خانه و قهوه خانه نشینی در ایران» آورده است: «از زمان دیدار شاردن فرانسوی از ایران در قرن ۱۷ تا زمان آمدن جان ملکم سفیر انگلیس به ایران در قرن ۱۹ و در زمان فتحعلی شاه قاجار نوشیدن چای در قهوه خانه ها معمول نبوده است.»

احتمالا باید ذائقه پذیربودن دم کرده گیاه چای در میان ایرانی ها و ورود ساده تر این گیاه از سرزمین های آسیای شرقی به ایران و در دسترس بودن ارزان آن به شیوه چای نوشی میان مردم کمک کرده باشد؛ در حالیکه ورود دانه قهوه با دشواری هایی روبرو بوده و طعم تلخ و تند و تیز آن به دهان مردم گوارا نمی نشسته و خواب را هم از تن خسته آنان می گرفته. از آن به بعد قهوه نوشی در قهوه خانه ها بر می افتد و جایش را به چای نوشی می دهد اما نام این مکان همچنان قهوه خانه باقی می ماند. در آغاز، نوشیدن چای به قشرهای مرفه و خانواده های رجال و درباری ایران اختصاص داشت. به تدریج و بعد از افزایش واردات چای و توسعه کشت و تولید آن در ایران چای نوشی از عادات روزانه مردم ایران شد تا جایی که چای چنان در فرهنگ ایران اهمیت پیدا کرد که خانواده ها در جهیزیه دخترانشان یک دستِ کامل سماور و قوری و اسباب چای خوری می گذارند.

از زمان سلطنت ناصرالدین شاه به بعد دایرشدن قهوه خانه در تهران و شهرهای دیگر ایران و در جاده های میان شهری بیشتر شد. ناصرالدین شاه دستور می دهد قهوه خانه ها را که تعدادشان به ۳۶۰ می رسید تعطیل کنند. روایات متفاوتی درباره صدور فرمان بستن قهوه خانه ها نقل شده است. «اعتمادالسلطنه» دلیل صدور این فرمان را سخنان توهین آمیز مرد مسگری در مجلس فواید عامه عنوان می کند و «ادوارد براون» دلیل این فرمان را تشویق مردان به بیکارگی و شرارت در این مکان ها دانسته است. «ویلیام ویلس» هم آورده است که گروهی از زنان نزد شاه شکایت می برند که شوهرانشان اوقات فراغت خویش را در قهوه خانه به خوردن چای و کشیدن تریاک می گذرانند و به وظایف خود در خانه نمی رسند. بنا بر نوشته «عینالسلطنه» وقتی شاه قهوه خانه های شهر برلن را می بیند دستور می دهد تا باردیگر ۲۰ قهوه خانه در تهران بازگشایی شود. در سرشماری سال ۱۳۱۱ شمسی «احصائیه دکاکین صنفی و اماکن تجاری و صنعتی شهر طهران» شمار قهوه خانه های دایر در نواحی ده گانه تهران را جمعا ۶۱۵ دکان اعلام نمود که از این تعداد ۱۰۱ قهوه خانه در دولت، ۷۷ قهوه خانه در سنگلج، ۱۴۲ قهوه خانه در بازار و ۵۸ قهوه خانه در عودلاجان بودند. همینطور بنا بر آمار سال ۱۳۵۳ شمسی روی هم رفته ۸۱۲۰ قهوه خانه در ۳۳۱ نقطه شهری در کشور کار می کرده است. امروزه بیشتر قهوه خانه های تهران اطراف بازار پراکنده اند.

گفته می شود قهوه خانه ها در آغاز پیدایش، جای گردآمدن قشر محدودی از مردم مرفه جامعه شهری و شمار معدودی اهل قلم و شاعر بوده و نقش کاربری کم اهمیتی داشته و در نیمه دوم قرن چهاردهم هجری به صورت یک واحد صنفی فعال درآمده و جایگاه اجتماعی و فرهنگی ویژه ای در جامعه پیدا کرده است. از آن به بعد خیلی از اهالی قلم، بازاریان، صنعتگران، کارگران، مهاجران و مسافران در قهوه خانه ها جمع می شدند. اوقات کار خیلی از قهوه خانه های تهران برابر با کار کارگران و اصناف بود و نزدیک به ۱۰ درصد آنها بیشتر از ۱۵ ساعت کار می کرده اند.

از قهوه چی های قدیمی در این عرصه میتوان نام آقا سیدعلی قهوه چی و قهوه چی باشی را آورد که چهارراه سیدعلی در خیابان سعدی شمالی تهران را به نام آسیدعلی و کوچه ای در محله سید نصرالدین (ناصرالدین) در خیابان خیام را به نام قهوه چی باشی نامگذاری کرده بودند. عموفیض الله قهوه چی باشی و قاسم علی قهوه چی هم همچون قهوه چیان استخوان دار صاحب نام دوره ناصری معرفی بوده اند. یکی دیگر از قهوه خانه داران قدیمی حاج حسن شمشیری بود که بعدها شغلش را به چلوپزی تغییر داد و بین مردم تهران به «حاج شمشیری» معروف شد. همینطور جعفر شهری نویسنده تاریخ اجتماعی تهران، غلام سیاه صاحب قهوه خانه گذر تقی خان و علی پُررو، قهوه چی گذر سنگلج را از بی حیاترین و دریده ترین قهوه چیان می شمارد.

قهوه چیان اولین گروه از کارپیشگان تهران بودند که توانستند با کمک یکدیگر صنف قهوه چیان را تشکیل دهند. اتحادیه قهوه چیان در سال ۱۳۲۳ شمسی به رسمیت شناخته شد.

در چند دهه اخیر به قصد احیای نهاد سنتی قهوه خانه در تهران، اصفهان، تبریز و دیگر شهرهای بزرگ ایران، در جهت ساختن و بازسازی قهوه خانه هایی با معماری و شکل و شمایل قهوه خانه های پیشین و محتوای فرهنگی، سنتی و اجرای برنامه های شاهنامه خوانی و نقالی کوشش های بسیاری شد. قهوه خانه آذری در خیابان ولیعصر تهران اولین قهوه خانه ای بود که بازسازی شد و در لیست آثار ملی ایران به ثبت رسید.

با گسترش ارتباطات تجاری، صنعتی و فرهنگی ایران با کشورهای اروپایی و پیدایش پدیده کافه و کافه نشینی به تقلید از اروپاییان در اولین دهه های سده چهاردهم هجری در شهر تهران و دیگر شهرهای بزرگ ایران، جمعی روشنفکر از طبقات مختلف زن و مرد، نویسنده و شاعر، هنرمند و افرادی از رده های مختلف کارمندان ادارات و سازمان ها برای گذراندن اوقات فراغت به کافه جذب می شدند اما کافه نشینی برای قهوه خانه روها و با شیوه زندگی آنان به همان اندازه بیگانه بود که قهوه نشینی برای روشنفکران و با راه و رسم زندگی تجددگرای آنان.




1400/06/15
21:30:26
5.0 / 5
215
تگهای خبر: آموزش , سفر , نقاشی‌ , هنر
این مطلب را می پسندید؟
(1)
(0)

تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان در مورد این مطلب
لطفا شما هم نظر دهید
= ۲ بعلاوه ۲
لباس دونی