صنایع خلاق برای بازنمایی مقاومت چه کرده است؟
لباس دونی: هفتمین شماره گاهنامه روند با عنوان کارنامه جنگی صنایع خلاق انتشار یافته. این شماره به بررسی عملکرد صنایع خلاق ایران در جریان جنگ و ظرفیتهای این حوزه برای بازنمایی مفهوم مقاومت می پردازد.
به گزارش لباس دونی به نقل از مهر، هفتمین شماره گاهنامه «روند» با عنوان «کارنامه جنگی صنایع خلاق» منتشر گردید. این گاهنامه هر فصل یک مرتبه توسط موسسه کمک به توسعه فرهنگ و هنر منتشر می شود. شماره جدید «روند» به این پرسش می پردازد که صنایع خلاق ایران در جریان آن چه «دفاع مقدس سوم» نامیده شده، چه محصولاتی ساخته اند، چه اقداماتی انجام داده اند و تا چه اندازه توانسته اند در بازنمایی تجربه جنگ و مقاومت مردم نقش آفرینی کنند.
در این شماره، یادداشت هایی با عناوینی همچون «بازسازی برند ملی در پساجنگ؛ پیوند صادرات فرهنگی و اقتدار نرم ایران»، «۹ روز تا اولین ترانه؛ صنایع خلاق ایران برای جنگ چه ساخت؟»، «از دیوار مدرسه تا ایران چک؛ چه چیزهایی ساخته شد که می شود آنها را لمس کرد؟» و «صنایع خلاق مقاومت و بازآرایی فرهنگ در وضعیت جنگ» انتشار یافته است. همین طور یادداشت ها و سرمقاله های دیگری درباره ی حوزه هایی مانند اسباب بازی، نوشت افزار، بازیهای رومیزی و بازیهای ویدیویی در این شماره دیده می شود. یکی از محورهای قابل توجه این شماره، یادداشت «صنایع خلاق مقاومت و بازآرایی فرهنگ در وضعیت جنگ» است؛ یادداشتی که تلاش می کند نسبت بین تحولات اجتماعی بعد از دو جنگ 12 روزه و رمضان و عملکرد صنایع خلاق ایران را بررسی کند. پرسشی که مطرح می شود این است که صنایع خلاق در برخورد با این شرایط چه تغییراتی را تجربه کرده است، تا چه اندازه خودرا با فضای جدید تطبیق داده است و آیا توانسته بازتاب دهنده تحولات فرهنگی و اجتماعی جامعه باشند یا خیر.
پس از ۹ اسفند، انگار موج جدیدی از حضور اجتماعی در کشور شکل گرفت. مردم با وجود تفاوت در نگرش ها، سلیقه ها و سبک زندگی، به میدان آمدند تا از کشور خود دفاع کنند. میتوان این تحول را نوعی برانگیختگی و بعثت اجتماعی دانست؛ وضعیتی که در آن، مردم از جایگاه تماشاگران رویدادها خارج شدند و خود به کنشگرانی فعال در میدان مقاومت تبدیل شدند. با ادامه جنگ، حضور مردم استمرار پیدا کرد و مقاومت مردم به پدیده ای فراتر از واکنشی مقطعی تبدیل شد. حضور شبانه مردم در میدان ها، که به قسمتی از عادت ها و سبک زندگی روزمره آنان تبدیل گشته، تنها یکی از جلوه های این تحول است. در کنار آن، افراد در مشاغل و اصناف مختلف تلاش کردند متناسب با شرایط جدید، متفاوت از گذشته عمل کنند. به بیان دیگر، روحیه مقاومت در بخشهایی از جامعه تجلی یافته و به نیرویی برای کنش و مشارکت اجتماعی تبدیل گشته. در عین حال، محصولات فرهنگی و صنایع خلاق ایران هنوز آن چنان که شایسته است، نتوانسته این شور اجتماعی و گستره احساسات و تجربه های در رابطه با مقاومت را بازنمایی کنند.
در ادامه این یادداشت، این سوال مطرح می شود که مفهوم مقاومت چه طور می تواند خودرا در فرهنگ و محصولات فرهنگی نشان دهد. قبل از این، در تعدادی تحلیل های مربوط به تولید محصولات فرهنگی، چنین تصور می شد که مخاطبان این محصولات، قشر محدودی از جامعه هستند لذا تولید آنها از نظر اقتصادی توجیه پذیر نیست. اما این فرض از اساس اشتباه است؛ برای اینکه حتی اگر مخاطبان چنین محصولاتی، گروه مشخصی از جامعه باشند، وجود تقاضا در میان آنها می تواند تولید را از نظر اقتصادی توجیه پذیر کند. علاوه بر این، نمی توان بدون بررسی دقیق ترجیحات مخاطبان و ظرفیت بازار، دامنه دوست داران به محصولات فرهنگی با تأکید بر مقاومت را محدود دانست.
در حال حاضر و پس از تحولات اخیر، به نظر می آید روحیه مقاومت در بخشهایی از جامعه با نمودهای جدیدی همراه شده. این تحول می تواند در الگوهای مصرف فرهنگی بازتاب پیدا کند. مردمی که مقاومت در مقابل سلطه گری آمریکا و اسرائیل، به قسمتی از نگرش و سبک زندگی شان تبدیل گشته است، ممکنست به محصولاتی نیز علاقمند شوند که این ارزش ها و نمادها را بازتاب می دهند. ازاین رو تولید محصولات فرهنگی با موضوع مقاومت، علاوه بر کارکرد هویتی و فرهنگی، می تواند برای تولیدکنندگان فرصتی اقتصادی بوجود آورد و زمینه گسترش بازار این محصولات را بوجود آورد. در عرصه مصرف، خرید چنین محصولاتی می تواند فراتر از یک انتخاب ساده و روزمره باشد. قسمتی از مخاطبان ممکنست بوسیله انتخاب و مصرف محصولات فرهنگی، همبستگی خودرا با مقاومت اعلام کنند و به همین ترتیب مصرف را بشکلی از کنش اجتماعی و سیاسی تبدیل کنند. محصولات فرهنگی می توانند به ابزاری برای بیان هویت، مخالفت با نظام سلطه و مشارکت در حوزه فرهنگی تبدیل شوند؛ عرصه ای که در کنار میدان نظامی، نقشی مهم در تشکیل روایتها و معناهای اجتماعی دارد.
با وجود این ظرفیت ها، بین تقاضای مخاطبان و آن چه تابحال در عرصه تولید و عرضه محصولات فرهنگی با تأکید بر مقاومت عرضه شده، فاصله وجود دارد. به نظر می آید بازار این محصولات از ظرفیت هایی برخوردار می باشد که هنوز به صورت کامل شناسایی و بالفعل نشده است. از همین رو، یکی از پرسش های مهم پیش روی صنایع خلاق این است که چطور میتوان این ظرفیت فرهنگی و اجتماعی را به محصولاتی جذاب، با کیفیت و متناسب با نیاز گروههای مختلف مخاطب تبدیل کرد.
این یادداشت در ادامه، پیشنهادهایی برای تولید محصولات فرهنگی با موضوع مقاومت مطرح می کند. برای مثال، تولیدکنندگان می توانند قهرمانان و چهره های در رابطه با مقاومت را در قالب فیگورهای با کیفیت و متناسب با گروههای سنی کودک و نوجوان عرضه کنند. فیگورهایی که اقتدار و توانایی نظامی کشور را بوسیله شخصیت ها و نمادهای در رابطه با نیروهای نظامی، همچون سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، ارتش، نیروی دریایی و یگان ویژه صابرین نشان داده است. البته تحقق چنین ایده هایی نیازمند رعایت ملاحظات اخلاقی و برخورداری از چارچوبی روشن برای بازنمایی شخصیت هاست. به عنوان نمونه، بهتر است در طراحی این فیگورها از بازسازی دقیق و جزئی چهره شهدا و فرماندهان برجسته پرهیز شود. این رویکرد می تواند ضمن حفظ حرمت شخصیت ها، امکان خلق محصولاتی خلاقانه و متناسب با گروههای سنی مختلف را فراهم آورد.
از دیگر پیشنهادهای عنوان شده میتوان به تولید جاکلیدی هایی با ایده گرفتن از پهپادها و موشک های ایرانی، طراحی بازیهای رومیزی با موضوع مقاومت و ساخت اسباب بازیهای ساختنی، همچون محصولات مبتنی بر الگوهای لگو، اشاره نمود. چنین محصولاتی می توانند مفاهیمی مانند دفاع، همبستگی و مقاومت را در قالب هایی ملموس و متناسب با علایق مخاطبان، بخصوص خردسالان و نوجوانان، بازنمایی کنند. دو جنگ تحمیل شده به کشور، یعنی جنگ 12 روزه و جنگ رمضان، مجموعه ای از تصاویر، خاطرات و نمادهای جمعی را به جای گذاشته است. مشت گره کرده رهبر شهید، کوله پشتی های خردسالان میناب، شهدای ناو دنا و پهپادها و موشک های ایرانی، همچون نمادهایی هستند که می توانند حامل پیام های عاطفی، هویتی و فرهنگی باشند. این عناصر، در صورت بازنمایی سنجیده و خلاقانه، ظرفیت تبدیل شدن به سوژه هایی برای تولید محصولات فرهنگی را دارند.
در نهایت، جنگ، علاوه بر عرصه نظامی، میدان تشکیل روایتها و تعریف مجدد هویت های جمعی هم هست. هر جنگی که در حافظه تاریخی یک ملت ماندگار می شود، فقط به واسطه نتایج نظامی یا تصمیم های سیاسی آن نیست؛ بلکه روشی که مردم آنرا تجربه می کنند، به خاطر می سپارند و در قالب روایت ها، تصاویر، آثار هنری و محصولات فرهنگی بازآفرینی می کنند نیز در ماندگاری معنای آن نقش دارد. مقاومت، اگر مقرر است از یک واکنش مقطعی به بخشی پایدار از حافظه و هویت فرهنگی جامعه تبدیل گردد، نمی تواند فقط در میدان های نظامی یا عرصه سیاست باقی بماند. این روحیه باید در حوزه های مختلف زندگی اجتماعی، همچون در صنایع خلاق و محصولات فرهنگی، نیز بازتاب پیدا کند.
بااین حال، رسیدن به چنین نقطه ای فقط با تکیه بر اهمیت مقاومت یا طرح ایده های پراکنده برای تولید محصول ممکن نیست. شناسایی دقیق مخاطبان، شناخت نیازها و سلیقه های آنان، توجه به کیفیت طراحی و تولید، انتخاب قالب های مناسب و ایجاد مسیرهای مؤثر برای عرضه محصولات، همگی از پیش نیازهای تحقق این هدف اند. صنایع خلاق زمانی می توانند در بازنمایی مقاومت نقشی ماندگار ایفا کنند که مابین معنا و پیام فرهنگی از یک سو و کیفیت، جذابیت و منطق اقتصادی محصول از طرف دیگر ارتباط برقرار کنند. از این منظر، «کارنامه جنگی صنایع خلاق» را باید مهلتی برای طرح سوالی فراتر از میزان تولیدات انجام شده در دوران جنگ دانست: آیا صنایع خلاق ایران توانسته است تجربه و روحیه مقاومت را به روایتها و محصولاتی ماندگار تبدیل کنند؟ پاسخ به این سؤال، نیازمند بررسی آن چیزی است که تابحال ساخته شده و شناسایی ظرفیت هایی که هنوز به مرحله تولید و عرضه نرسیده است. ثبت تجربه های جنگ در حافظه فرهنگی جامعه، مسئولیتی است که نمی توان آنرا به پایان درگیری ها موکول کرد؛ این مسئولیت از دل همان تجربه ها آغاز می شود و برای تحقق آن، باید از هم اینک به فکر ساختن، روایت کردن و ماندگارکردن بود.
به طور خلاصه، این گاهنامه هر فصل یک بار توسط موسسه کمک به توسعه فرهنگ و هنر منتشر می شود. شماره جدید روند به این پرسش می پردازد که صنایع خلاق ایران در جریان آنچه دفاع مقدس سوم نامیده شده، چه محصولاتی ساخته اند، چه اقداماتی انجام داده اند و تا چه اندازه توانسته اند در بازنمایی تجربه جنگ و مقاومت مردم ایفای نقش کنند. به عنوان نمونه، بهتر است در طراحی این فیگورها از بازسازی دقیق و جزئی چهره شهدا و فرماندهان برجسته پرهیز شود.
این مطلب لباسدونی را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان در مورد این مطلب