روایت شاهنامه از لباس پیش از آنکه پارچه ببافیم، چه می پوشیدیم؟
لباس دونی: مسیر شروع و تحول پوشش در شاهنامه از دوره کیومرث، اولین پادشاه شاهنامه، شروع می شود؛ پادشاهی که حکومت خودرا در کوهستان شکل می دهد و در روایت فردوسی، پوست پلنگ از پوشش های این نوبت است.
به گزارش لباس دونی به نقل از مهر، نام شاهنامه که می آید، نخستین چیزی که در ذهن شکل می گیرد، تصویر میدان های نبرد، پهلوانان، جنگ ها و رزم های بزرگ است؛ اما جهان داستانی که فردوسی ساخته است فقط دنیای شمشیر و میدان جنگ نیست. شاهنامه همینطور به روایت انسان هایی می پردازد که در کنار جنگ و پهلوانی، درحال ساختن جهان و تمدن خود بودند، یا به دنبال شناخت طبیعت، پیدا کردن ابزارهای تازه و شکل دادن به زندگی خود هستند. یکی از وجوه کمتر دیده شده در شاهنامه، تصویری است که فردوسی از تشکیل و تحو ل پوشاک ارائه می کند.
انسان های اولین در شاهنامه چه می پوشیدند؟ مواد اولیه لباس خویش را از کجا به دست می آوردند؟ و وقتی که طبل جنگ و نبرد به صدا در می آمد، چه چیزی بر تن می کردند؟ از سوی دیگر، وقتی هنوز خبری از آهن و فلز و فناوری ساخت زره نبود، پوشش جنگی آنها چه بود؟ شاهنامه، در روایت پادشاهان اولیه، به پوست حیوانات، پشم، ریسندگی، بافندگی، پارچه و دوختن جامه اشاره می کند و بتدریج تصویری از حرکت انسان از پوشش های ابتدائی به سمت شکل های پیچیده تر تولید لباس عرضه می کند. در ادامه این گزارش، با نگاهی بر روایت شاهنامه از نخستین پادشاهان، از کیومرث و «پوشش پلنگینه» او آغاز می نماییم و مسیر تحول پوشاک را تا دوره های هوشنگ، طهمورث و جمشید دنبال می کنیم؛ مسیری که پوشاک فقط وسیله ای برای پوشاندن تن نیست، بلکه روایت فردوسی از تشکیل تمدن انسان ها و حکومت های اولیه است.
پلنگینه، اولین پوشش در شاهنامه
کیومرث نخستین پادشاهی است که فردوسی در شاهنامه از او نام می برد؛ پادشاهی که آغاز فرمانروایی اش با طلوع خورشید در برج حمل (فروردین) بوده است. در روایت فردوسی، کیومرث و یارانش در کوهستان زندگی می کنند. کیومرث بنیانگزار سه حکایت مهم انسانی بوده است: رسم پوشینه پوشیدن، داد و دادگستری و تبدیل تمدن غار نشینی به شهر نشینی. یکی از اولین اشاره های مستقیم به پوشاک در داستان کیومرث در ابیات زیر دیده می شود؛ جایی که فردوسی می گوید:
کیومرث شد بر جهان کدخدای
نخستین به کوه اندرون ساخت جای
سر بخت و تختش بر آمد به کوه
پلنگینه پوشید خود با گروه
فردوسی در این ابیات اشاره می کند که کیومرث و یارانش در کوهستان زندگی می کنند و لباس هایشان از پوست پلنگ بود. اما اهمیت «پلنگینه» در این روایت، محدود به پوشش روزمره آنان نیست بلکه زمانیکه سیامک، فرزند کیومرث، برای مقابله و نبرد با سپاه اهریمن آماده می شود، فردوسی به پوشیدن چرم پلنگ اشاره می کند:
دل شاه بچه برآمد به جوش
سپاه انجمن کرد و بگشاد گوش
بپوشید تن را به چرم پلنگ
که جوشن نبود و نه آئین جنگ
در این ابیات، فردوسی به پوشش در هنگام نبرد می پردازد و اشاره می کند که «جوشن» یا زره در این دوره وجود نداشته و سیامک برای نبرد با اهریمن، تن خویش را با چرم پلنگ پوشانده است. ازاین رو می توان نتیجه گرفت که در داستانهای شاهنامه هم بین سبک زندگی و مواد در دسترس انسان و نوع پوشش آنان ارتباطی مستقیم وجود دارد. پوشش افراد از دل طبیعت به دست می آید و هنوز خبری از فناوری ساخت زره و تجهیزات فلزی جنگی نیست.
استفاده از پوست و موی حیوانات برای پوشاک
پس از کیومرث، هوشنگ به پادشاهی می رسد و اینطور که در روایت شاهنامه آمده است، دوره پادشاهی او با تغییرات و موفقیتهای تازه ای در زندگی انسان هم راه است. در این نوبت، فردوسی به کشف آتش، شناخت فلز و آهن توسط هوشنگ اشاره می کند. در کنار این دستاوردها، پوشاک همچون عواملی هست که در این دوره به رشد می رسد. فردوسی در توصیف دوران حکومت هوشنگ، به استفاده از پوست و موی حیوانات برای تهیه پوشاک اشاره می کند. در این دوره از پوست و موی حیواناتی همچون روباه، قاقم، سنجاب و سمور برای پوشش استفاده می شد:
ز پویندگان هر چه مویش نکوست
بکشت و به سرشان برآهیخت پوست
چو روباه و قاقم چو سنجاب نرم
چهارم سمور است کش موی گرم
بر این گونه از چرم پویندگان
بپوشید بالای گویندگان
این ابیات نشان میدهد که در شاهنامه، حیوانات علاوه بر شکار برای خوراک بعنوان ماده ای برای پوشش هم مورد استفاده قرار می گرفت. در این ابیات، فردوسی حتی به نرم بودن پوست سنجاب و گرم بودن موی سمور هم اشاره می کند. از این ابیات می توان نتیجه گرفت که روایت هوشنگ یکی از مراحل اولیه تحول پوشاک در شاهنامه است؛ مرحله ای که در آن، انسان از آن چه در طبیعت است برای صیانت از بدن و تأمین نیازهای زندگی اش بهره می گیرد.
تحول پوشش در دوره طهمورث
پس از هوشنگ، طهمورث به پادشاهی رسید. یکی از اتفاق های مهم دوران او، استفاده از پشم گوسفند و تبدیل آن به نخ برای ساخت پوشش است. فردوسی می گوید:
پس از پشت میش و بره پشم و موی
برید و به رشتن نهادند روی
به کوشش از او کرد پوشش به رای
به گستردنی بد هم او رهنمای
در اینجا برای بار اول در شاهنامه با مرحله ای متفاوت از تولید پوشاک مواجه می شویم. در این دوران، دیگر قرار نیست از پوست حیوان مستقیماً برای لباس استفاده شود؛ بلکه پشم حیواناتی مثل میش و بره ریسیده می شوند تا بتوان از آن برای تهیه پوشاک و زیرانداز بهره برد.
آغاز بافندگی و دوخت پارچه
در دوره حکومت جمشید، این روند گسترده تر می شود. فردوسی به تشکیل مهارت های مختلف در زمینه تهیه و تولید پوشاک در این دوره اشاره می کند. در این نوبت، مواد مختلفی مانند کتان، ابریشم و پشم برای تهیه پارچه مورد استفاده قرار می گیرند:
دگر پنجه اندیشه جامه کرد
که پوشند هنگام ننگ و نبرد
ز کتّان و ابریشم و موی قز
قصب کرد پرمایه دیبا و خز
در این دوره علاوه بر ریسندگی، مهارت جدید دیگری وجود دارد و آن بافندگی است. یعنی انسان ها یاد می گیرند، الیاف را به نخ تبدیل کنند و با قرار دادن تار و پود آنها در کنار یکدیگر، پارچه ببافند:
بیاموختشان رشتن و تافتن
به تار اندرون پود را بافتن
اما در این دوره صرفاً به تولید پارچه ختم نمی گردد. بلکه مهارت های جدید دیگری مطرح می شود همچون شستن و دوختن لباس:
چو شد بافته شستن و دوختن
گرفتند از او یک سر آموختن
در روایت جمشید، پوشاک دیگر تنها چیزی نیست که از طبیعت به دست آید؛ بلکه مجموعه ای از مهارت ها برای تولید آن شکل گرفته است؛ از تهیه مواد اولیه و ریسیدن الیاف گرفته تا بافتن، شستن و دوختن.
به این ترتیب، مسیر آغاز و تحول پوشش در شاهنامه از دوره کیومرث، اولین پادشاه شاهنامه، آغاز می شود؛ پادشاهی که حکومت خویش را در کوهستان شکل می دهد و در روایت فردوسی، پلنگینه یا پوست پلنگ از پوشش های این دوره است. بعد از او، هوشنگ بر تخت پادشاهی می نشیند و در راه تمدن سازی او، از پوست حیواناتی که در طبیعت شکار می کردند، همچون روباه، قاقم، سنجاب و سمور، به صورت مستقیم برای پوشش استفاده می شد؛ یعنی همچنان در این نوبت، ریسندگی، بافندگی یا دوخت لباس وجود نداشت.
اما در دوره طهمورث، تحول دیگری اتفاق می افتد و آن این است که انسان در این دوره ریسندگی را یاد می گیرد و می آموزد چطور از پشم حیواناتی مانند بره و میش نخ بوجود آورد تا بتواند از آن برای تهیه پوشاک و زیرانداز استفاده نماید. بعد از آن، در دوره جمشید، اتفاقات مهم دیگری رخ می دهد. در این نوبت، مواد مختلفی مانند کتان، ابریشم و پشم برای تهیه پارچه مورد استفاده قرار می گیرند. همینطور انسان پارچه بافی را می آموزد و یاد می گیرد چطور پارچه را بشوید و از آن لباس بدوزد.
این مسیر تحول لباس در شاهنامه، موضوعی است که شاید کمتر به آن پرداخته شده باشد؛ چونکه فردوسی در شاهنامه، جهانی را بوجود آورده است که در آن تنها به رزم و بزم یا مفاهیمی مانند جوانمردی و پهلوانی نمی پردازد، بلکه تشکیل یک تمدن و تلاش انسان برای ساختن و پیش بردن زندگی خویش را هم روایت می کند.
خلاصه اینکه به گزارش لباس دونی به نقل از مهر، نام شاهنامه که می آید، اولین چیزی که در ذهن شکل می گیرد، تصویر میدان های نبرد، پهلوانان، جنگ ها و رزم های بزرگ است؛ اما جهان داستانی که فردوسی ساخته است فقط دنیای شمشیر و میدان جنگ نیست. اما اهمیت پلنگینه در این روایت، محدود به پوشش روزمره آنان نیست بلکه زمانیکه سیامک، فرزند کیومرث، برای مقابله و نبرد با سپاه اهریمن آماده می شود، فردوسی به پوشیدن چرم پلنگ اشاره می کند: دل شاه بچه برآمد به جوش سپاه انجمن کرد و بگشاد گوش بپوشید تن را به چرم پلنگ که جوشن نبود و نه مراسم جنگ در این ابیات، فردوسی به پوشش در هنگام نبرد می پردازد و اشاره می کند که جوشن یا زره در این دوره وجود نداشته و سیامک برای نبرد با اهریمن، تن خود را با چرم پلنگ پوشانده است. بلکه مهارت های جدید دیگری مطرح می شود همچون شستن و دوختن لباس: چو شد بافته شستن و دوختن گرفتند از او یک سر آموختن در روایت جمشید، پوشاک دیگر تنها چیزی نیست که از طبیعت به دست آید؛ بلکه مجموعه ای از مهارت ها برای تولید آن شکل گرفته است؛ از تهیه مواد اولیه و ریسیدن الیاف گرفته تا بافتن، شستن و دوختن.
منبع: lebasdooni.ir
این مطلب لباسدونی را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان در مورد این مطلب