پرچم هایی که هرکدام راوی هویتی خاص است
به گزارش لباس دونی، پرچم ها همیشه نشانه ای از هویت، تاریخ و تعلق به یک سرزمین یا گروه هستند. در شاهنامه فردوسی نیز هر پهلوان و فرمانده درفش مخصوص به خودرا دارد که با نقش هایی خاص از یکدیگر متمایز می شوند.
خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، مائده سادات مرویان حسینی:
ایرانیها از زمان کوروش برای خود پرچم ها و نشان های ویژه ای داشتند. در جاهای مختلف شاهنامه به پرچم ها، سراپرده ها و نشان های خانوادگی شاهان و پهلوانان مختلف اشاره شده است؛ اما مهم ترین آنها جایی است که سهراب برای ارزیابی سپاه ایران و پیدا کردن پدرش، از هجیر سؤال هایی می پرسد.
پرچم از گذشته تا امروز یکی از مهم ترین نشانه های هویت ملت ها و گروه ها بوده است. هر کشور پرچم مخصوص خویش را دارد و معمولا رنگ ها، شکل ها و نمادهای به کاررفته در آن، بیان کننده بخشی از تاریخ، فرهنگ، باورها و هویت آن سرزمین هستند. به عنوان نمونه، پرچم امروزی ایران از سه رنگ سبز، سفید و قرمز تشکیل شده است و نشان جمهوری اسلامی ایران نیز در مرکز آن قرار دارد. این رنگ ها در برداشت های رایج، هرکدام معانی و مفاهیم خاصی دارند؛ سبز با سرسبزی و امید، سفید با صلح و پاکی و قرمز با شجاعت و فداکاری پیوند داده می شود.
این مبحث تنها به پرچم کشورها محدود نیست. گروه ها، سازمان ها و حتی خاندان های مختلف نیز برای معرفی خود از نشان ها و نمادهای ویژه ای استفاده می نمایند. در گذشته نیز شرایط به همین شکل بوده است. شاهان و پهلوانان برای مشخص کردن جایگاه و هویت خود، درفش های مخصوصی داشتند که از روی رنگ و نقش آنها می شد صاحبشان را شناخت.
در شاهنامه فردوسی، این مورد به خوبی در داستان رستم و سهراب دیده می شود. فردوسی در جریان این داستان، از درفش ها و سراپرده های مختلف سپاه ایران نام می برد و با توصیف رنگ ها و نقش های آنها، تصویری از نظم و ساختار سپاه آن دوران ارائه می کند. برای درک بهتر اهمیت این نشان ها، باید به ماجرایی برگردیم که سهراب برای پیدا کردن پدرش، به بررسی درفش های سپاه ایران می پردازد.
شناسایی پهلوانان از روی درفش ها
رستم در سفری به سمنگان با تهمینه، دختر شاه آن سرزمین، آشنا می شود و با او ازدواج می کند. اما چون رستم باید به ایران بازمی گشت، از تهمینه جدا می شود و نشانی ای به او می دهد تا اگر فرزندشان دختر بود، آنرا به بازویش ببندد و اگر پسر بود، به بازوی پسر. مدتی بعد، سهراب به دنیا می آید و نزد مادرش در سمنگان بزرگ می شود. تهمینه وقتی سهراب بزرگ تر می شود، به او می گوید که پدرش رستم، پهلوان نامدار ایران است. سهراب که آرزوی دیدار پدرش را دارد، تصمیم می گیرد به ایران برود و او را پیدا کند. البته در ذهنش نقشه ای بزرگ تر هم دارد: می خواهد با کمک رستم، پادشاهی ایران و توران را به دست بیاورد.
سهراب، فرزند رستم و تهمینه، با سپاهی بزرگ به طرف ایران حرکت می کند. او از مادرش درباره ی پدرش چیزهایی شنیده و می داند که رستم پهلوانی بی همتا و نامدار است. همینطور نشانه هایی از او، همچون ظاهر و خصوصیت های اسبش رخش، را می شناسد. سهراب با سپاهی از توران به طرف ایران حرکت می کند. در مسیر، به دژی می رسد که هجیر از آن محافظت می کند. میان آنها جنگ درمی گیرد و سهراب هجیر را شکست می دهد و اسیر می کند. بعد از آن، سهراب به نزدیکی سپاه ایران می رسد و برای شناختن فرماندهان و پیدا کردن رستم، از هجیر کمک می گیرد.
وقتی سپاه سهراب به نزدیکی سپاه ایران می رسد، او تصمیم می گیرد قبل از آغاز جنگ، بزرگان و فرماندهان سپاه ایران را بشناسد. اینجاست که مبحث پرچم ها و درفش ها اهمیت پیدا می کند. سهراب می خواهد از راه پرچم هایی که هر پهلوان در دست دارد، هویت افراد را بشناسد و پدرش را پیدا کند. چونکه در سپاه های شاهنامه، پرچم فقط یک تکه پارچه رنگی نیست؛ بلکه نشانه هویت، جایگاه، خاندان و فرماندهی پهلوانان است. هر پهلوان بزرگ، سراپرده و درفش مخصوص خویش را دارد و از روی آن میتوان جایگاه او را در سپاه تشخیص داد.
سهراب از بلندی به سپاه ایران نگاه می کند و از هجیر، یکی از جنگاوران ایرانی که به اسارت او درآمده، می خواهد نام صاحبان سراپرده ها و درفش ها را برایش بگوید. او بالاتر از هر چیز به دنبال اینست که هجیر پدرش را به او نشان دهد. سهراب قبل از پرسیدن درباره ی درفش ها، از هجیر می خواهد که حقیقت را بگوید و چیزی را از او پنهان نکند:
سخن هرچه پرسم همه راست گوی
به کژی مکن رای و چاره مجوی
از ایران هر آنچت بپرسم بگوی
متاب از ره راستی هیچ روی
بدو گفت کز تو بپرسم همه
ز گردنکشان و ز شاه و رمه
همه نامداران آن مرز را
چو طوس و چو کاووس و گودرز را
ز بهرام و از رستم نامدار
ز هر که ات بپرسم به من برشمار
سهراب می گوید می خواهم نام تمام بزرگان و فرماندهان ایران را بدانم؛ از طوس و کاووس و گودرز گرفته تا بهرام و رستم. هرکدام را که درباره ی شان پرسیدم، به من معرفی کن. سپس سهراب آغاز به پرسیدن درباره ی سراپرده ها و درفش های سپاه ایران می کند.
سراپرده کیکاووس
سهراب ابتدا به سراپرده ای بزرگ و رنگارنگ توجه می کند که در مرکز سپاه قرار دارد. او از هجیر درباره ی صاحب این سراپرده و درفش آن سؤال می کند:
سراپرده دیبه از رنگ رنگ
بدوی اندرون خیمه های پلنگ
به پیش اندرون بسته صد ژنده پیل
یکی مهد پیروزه برسان نیل
یکی برز خورشید پیکردرفش
سرش ماه زرین غلافش بنفش
به قلب سپاه اندرون جای کیست؟
ز گردان ایران ورا نام چیست؟
بدو گفت کان شاه ایران بود
به درگاه او پیل و شیران بود
سهراب از هجیر می پرسد آن سراپرده بزرگ و هفت رنگ که درونش خیمه های پلنگی وجود دارد و صد فیل جنگی در مقابل آن بسته شدند، متعلق به کیست؟ در آنجا تختی فیروزه ای رنگ دیده می شود و پرچمی با نقش خورشید، سرِ ماه طلایی و پوشش بنفش قرار دارد. هجیر پاسخ می دهد که این سراپرده متعلق به شاه ایران، کیکاووس است.
سهراب در ادامه نگاهش را به جناح راست سپاه می برد و سراپرده ای سیاه را می بیند که سواران و فیل های زیادی در اطراف آن قرار دارند. او درباره ی صاحب این سراپرده سؤال می کند:
چنین گفت از آن پس که بر میمنه
سُوارست بسیار و پیل و بُنه
سراپرده ای بر کشیده سیاه
زده گردش اندر ز هر سو سپاه
به گرد اندرون خیمه زاندازه بیش
پس پشت پیلان و بالاش پیش
زده پیش او پیل پیکردرفش
به دربر سُواران زرینه کفش
چُنین گفت کان طوس نوذر بود
درفشش کجاپیل پیکر بود
سهراب به پرچمی با نقش فیل اشاره می کند و از هجیر می پرسد که این سراپرده متعلق به چه کسی است. هجیر پاسخ می دهد که این سراپرده متعلق به طوس، پسر نوذر است و نشان فیل روی پرچمش قرار دارد.
درفش گرازه
سهراب سپس درباره ی سراپرده دیگری سؤال می کند که در اطراف آن پرچم هایی به رنگ های مختلف دیده می شود. در بین آنها، پرچمی سفید با نقش گراز وجود دارد که سر میله آن بشکل ماه طلایی است:
بپرسید کان زرد پرده سرای
به دهلیز چندی پیاده به پای
به گرد اندرش سرخ و زرد و بنفش
ز هرگونه ای برکشیده درفش
درفشی سفیدست، پیکرگراز
سرش ماه زرین، به بالا دراز
چنین گفت کو را گرازست نام
که از جنگ شیران نتابد لگام
هُشیوار و از تخمهٔ گیوگان
که بر درد و سختی نگردد ژکان
هجیر توضیح می دهد که این سراپرده متعلق به گرازه است؛ پهلوانی جنگاور و شجاع که در نبرد حتی در مقابل شیران هم عقب نشینی نمی نماید. او از خاندان گیوگان است و در سختی ها و دشواری ها شکایت و بی قراری نمی کند.
درفش گیو
سهراب در ادامه به سراپرده یکی دیگر از بزرگان سپاه ایران توجه می کند. این دفعه نشانی که نظر او را جلب می کند، تصویر گرگ روی درفش است:
ازان پس بپرسید کز مهتران
کشیده سراپرده یی بر کران
یکی گرگ پیکردرفش از برش
برآورده از پرده زرین سرش
سُواران بسیار پیشش بپای
برآید همی ناله کره نای
بدو گفت کان پور گودرز گیو
که خوانند او را همی گیو نیو
ز گودرزیان مهتر و بهترست
بر ایران سپه بر دو سر افسرست
هجیر در پاسخ می گوید که این سراپرده متعلق به گیو، پسر گودرز است؛ یکی از پهلوانان نامدار ایران که جایگاه مهمی در سپاه دارد.
درفش رستم، نشان اژدها
اما مهم ترین بخش این ماجرا زمانی است که سهراب به سراپرده ای سبزرنگ توجه می کند. وی در میان سپاه، پهلوانی بسیار بلندبالا را می بیند که اسبی نیرومند در کنار او قرار دارد. این پهلوان از نظر قامت و قدرت، با دیگران تفاوت زیادی دارد.
سهراب که نشانه هایی از پدرش شنیده، با دقت بیشتری به او نگاه می کند و پیرامونش از هجیر سؤال می پرسد:
بدو اظهار داشت: از آن سو که تابنده شید
برآید همی، پرده بینم سپید
ز دیبای رومی به پیشش سوار رده برکشیده فزون از هزار
در ادامه، سهراب درباره ی سراپرده ای سبزرنگ و پهلوانی که در کنار آن قرار دارد، توضیح بیشتری می دهد:
بپرسید کان سبز پرده سرای
یکی لشکری گشن پیشش بپای
یکی تخت پرمایه اندر میان
زده پیش او اختر کاویان
ز هر کس که بر پای پیشش برست
نشسته به یک رش سرش برترست
یکی باره پیشش به بالای او
کمندی فروهشته تا پای او
برو هر زمان برخروشد همی
تو گویی که در زین بجوشد همی
بسی پیل بَرگُستَوان ور به پیش
همی جوشد آن مرد بر جای خویش
نه مردست از ایران به بالای او
نه بینم همی اسپ همتای او
درفشش بدید اژدها پیکرست
بران نیزه بر شیر زرین سرست
سهراب سراپرده ای سبزرنگ را می بیند که در مقابل آن لشکری بزرگ ایستاده است. در بین سراپرده تختی باشکوه قرار دارد و درفش کاویانی نیز در آنجا برافراشته شده است. پهلوانی بسیار بلندبالا در آنجا حضور دارد؛ قد او از کسانیکه اطرافش ایستاده اند حدودا یک رش بلندتر است. اسب بزرگی در کنار او قرار دارد و کمندی از زین اسب آویزان است.
اسب او بسیار نیرومند و پرجنب وجوش است. فیل های زره پوش نیز در مقابلش ایستاده اند. سهراب می گوید در بین ایرانی ها مردی به این بلندقامتی ندیده ام و اسبی هم تراز اسب او نمی بینم. سپس درفشی با نقش اژدها را توصیف می کند که بر سر نیزه اش شیری طلایی قرار دارد. تمام این علائم به رستم اشاره دارند؛ همان پهلوانی که سهراب برای پیدا کردنش به ایران آمده است. اما در اینجا هجیر حقیقت را از او پنهان می کند.
چرا هجیر هویت رستم را پنهان کرد؟
سهراب از هجیر می خواهد نام صاحب این سراپرده را به او بگوید، اما هجیر پاسخ دیگری می دهد:
چُنین گفت کز چین یکی نیکخواه
به نوی رسیده ست نزدیک شاه
بپرسید نامش ز فرخ هُجیر
بدو اظهار داشت: نامش ندارم ز ویر
بدین دژ بُدم من بدان روزگار
کجا او بیامد بر شهریار
هجیر می گوید این پهلوان، مردی نامدار از چین است که اخیرا نزد شاه آمده و من نامش را نمی دانم. اما این پاسخ حقیقت ندارد. هجیر به خوبی می داند که این پهلوان رستم است، ولی تصمیم می گیرد هویت او را از سهراب پنهان کند. از یک طرف، سهراب از هجیر می خواهد حقیقت را بگوید و حتی برای گرفتن پاسخ درست او را تهدید می کند. از سوی دیگر، هجیر می داند که اگر سهراب رستم را بشناسد، امکان دارد به جنگ او برود. او متوجه می شود که سهراب جوانی بسیار نیرومند و خطرناکست و اگر رستم با او رو به رو شود، امکان دارد اتفاقی فاجعه بار رخ دهد.
هجیر با خودش فکر می کند اگر جای رستم را نشان بدهد و سهراب او را بکشد، ستون اصلی سپاه ایران از میان می رود و کشور در معرض نابودی قرار می گیرد. ازاین رو تصمیم می گیرد هویت رستم را پنهان کند. این تصمیم از یک طرف نشان دهنده وفاداری هجیر به ایران و رستم است، اما از سوی دیگر سبب می شود سهراب نتواند پدرش را پیدا کند. بالاخره، سهراب بدون این که بداند پهلوانی که به دنبالش می گردد در مقابل او قرار دارد، به مسیر خود ادامه می دهد و همین پنهان ماندن هویت رستم، زمینه ساز یکی از تلخ ترین اتفاقات شاهنامه می شود.
درفش ها، فراتر از یک نقش و تصویر
در جهان شاهنامه، درفش هر پهلوان هویت او را قابل شناسایی می کند. خورشید، شیر، فیل، گرگ و اژدها صرفا نقش های تزئینی نیستند؛ در فضای حماسی، به شخصیت و جایگاه صاحبانشان معنا می دهند. البته باید توجه داشت که فردوسی برای تک تک این نقش ها معنای نمادین صریحی تعریف نمی کند؛ ازاین رو تفسیر آنها را باید بعنوان یک خوانش نمادشناسانه مطرح نمود، نه معنای قطعی متن.
برای مثال، درفش گرازه با نقش گراز، در کنار توصیف شجاعت و جنگاوری او قرار می گیرد. درفش گیو با نقش گرگ و درفش طوس با نقش فیل شناخته می شود. درفش اژدها نیز به رستم متعلق می باشد و در کنار توصیف قدرت و جایگاه ویژه وی در سپاه ایران قرار گرفته است. این نقش ها سبب می شوند هر پهلوان نشانه ای مخصوص به خود داشته باشد و در بین جمعیت بزرگ سپاه از دیگران متمایز شود. به همین دلیل، درفش ها در داستان سهراب و هجیر فقط بخشی از توصیف صحنه های جنگ نیستند، بلکه در پیشبرد داستان و تشکیل یکی از مهم ترین اتفاقات آن نقش دارند.
درفش های شاهنامه را نباید صرفا نشانه هایی متعلق به میدان های جنگ در روزگار اسطوره ای دانست. این نقش ها بخشی از حافظه تصویری فرهنگ ایرانی اند؛ نشانه هایی که در کنار روایت فردوسی، به شخصیت ها هویت می بخشند، جایگاه آنها را مشخص می کنند و به مخاطب امکان می دهند جهان حماسی شاهنامه را بهتر بشناسد.
این مبحث با وجود گذشت قرن ها، همچنان در دنیای امروز وجود دارد. امروزه هر کشور پرچم مخصوص خویش را دارد و مردم آن سرزمین، پرچم را بعنوان نشانه ای از هویت ملی و تعلق خود به کشور می شناسند. رنگ ها، شکل ها و نمادهای موجود در پرچم ها نیز معمولا با تاریخ، فرهنگ و ارزش های آن کشور ارتباط دارند.
برای مثال، پرچم ایران از سه رنگ سبز، سفید و قرمز تشکیل شده است و هرکدام از این رنگ ها در برداشت های رایج، مفاهیم و معانی خاصی را منتقل می کنند. نشان مرکزی پرچم نیز بعنوان یکی از عناصر هویتی آن شناخته می شود. ازاین رو همانطور که در شاهنامه هر پهلوان با درفش مخصوص خود شناخته می شد، امروز نیز پرچم ها به ما کمک می کنند هویت یک کشور یا گروه را تشخیص دهیم.
اهمیت این علائم برای صنایع فرهنگی امروز، تنها در ارزش تاریخی و ادبی آنها خلاصه نمی گردد. هر یک از این نقش ها می تواند نقطه آغاز یک مسیر خلاقانه برای تصویرسازی، طراحی گرافیک، بازی، پویانمایی و تولید محصولات فرهنگی باشد. به بیان دیگر، شاهنامه علاوه بر گنجینه ای از داستان ها و شخصیت ها، مجموعه ای از ظرفیتهای بصری و روایی را در خود جای داده است که هنوز امکان بازخوانی و بازآفرینی دارند.
از این منظر، پرداختن به درفش های شاهنامه فرصتی است برای دیدن میراث ادبی ایران نه فقط بعنوان چیزی برای حفظ و یادآوری، بلکه بعنوان منبعی زنده برای خلق محصولات فرهنگی معاصر؛ محصولاتی که می توانند هویت ایرانی را با زبان تصویر و روایت به نسل امروز و مخاطبان گسترده تر معرفی کنند.
در نهایت، چه درفش های پهلوانان در شاهنامه و چه پرچم کشورهای امروزی، یک مفهوم مشترک وجود دارد: هویت. همانطور که در روزگار رستم، نقش یک اژدها، گرگ یا فیل می توانست صاحب یک درفش را از دیگران متمایز کند، امروز نیز رنگ ها و نمادهای یک پرچم، معرف یک ملت و پیشینه آن هستند. پرچم ها در هر دوره، راهی برای نشان دادن تعلق، تاریخ و هویت بودند؛ نشانه هایی که با وجود تغییر شکل و گذشت زمان، همچنان اهمیت خویش را حفظ کردند.
این مطلب لباسدونی را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان در مورد این مطلب