وقتی جبهه زمین بازی می شد رزمنده ها وقتی نمی جنگیدند چه می کردند؟
به گزارش لباس دونی، یکی از رزمندگان دوران دفاع مقدس می گوید: برای فوتبال یک تیم ایرانی می شدیم و یک تیم عراقی. بمحض این که دروازه دشمن گل باران می شد، همه با الله اکبر تشویق می کردند و به هیجان می آمدند.
خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، مائده سادات مرویان حسینی:
وقتی از هشت سال دفاع مقدس و جنگ تحمیلی رژیم بعث عراق ضد ایران صحبت می نماییم، معمولا نخستین تصاویری که به ذهن می آید، میدان های نبرد، عملیات ها، حمله و دفاع و رزمندگانی است که سلاح به دست در مقابل دشمن ایستادند. در عین حال، جنگ هشت ساله فقط در خط مقدم و در لحظه های درگیری خلاصه نمی شد؛ پشت آن همه عملیات و نبرد، زندگی جریان داشت و رزمندگان، در فاصله میان مأموریت ها و عملیات ها، ساعاتی را به استراحت، گفت و گو، مطالعه، آموزش، ورزش و تفریح می گذراندند.
وقتی صدام حمله و تجاوز به ایران را آغاز کرد، کمتر کسی تصور می کرد این جنگ هشت سال به طول بینجامد. در تمام این سال ها، جوانان و نوجوانان و حتی افراد سالخورده تر برای دفاع از کشور راهی جبهه های جنوب و غرب شدند. شاید تصور نماییم رزمنده ای که به جبهه می رفت، تمام مدت درگیر نبرد با دشمن بود؛ اما حقیقت این است که زندگی در جبهه تنها به جنگ، نگهبانی، نماز و راز و نیاز محدود نمی شد. رزمندگان مثل هر گروه دیگری از انسان ها، در فاصله میان مأموریت ها زمانی برای استراحت و سرگرمی داشتند و هر کس به روشی این اوقات را سپری می کرد؛ عده ای کتاب می خواندند، برخی در کلاس های آموزشی شرکت می کردند، گروهی به گعده و مباحثه می پرداختند و عده ای نیز ورزش و بازی را برای پر کردن اوقات فراغت خود انتخاب می کردند.
در میان این سرگرمی ها، بازیها جایگاه ویژه ای داشتند؛ بازی هایی که گاهی ریشه در سنت های بومی و محلی داشتند، گاهی شکل و شمایلی کاملا متناسب با فضای جنگ پیدا کرده بودند و گاهی نیز همان ورزش ها و بازیهای آشنای زندگی روزمره بودند که در جبهه با امکاناتی بسیار محدود اجرا می شدند. این بخش از زندگی رزمندگان، باآنکه ساده و روزمره بنظر می رسد اما یکی از وجوه کمتر دیده شده زندگی در جبهه است؛ این که رزمندگان در فاصله میان نبردها چه می کردند و ساعاتی را که از عملیات و مأموریت فاصله داشتند به بازی و سرگرمی می پرداختند.
بر اساس داستانهای به جامانده از رزمندگان، بازی هایی که در جبهه انجام می شد را می توان در چند دسته کلی، همچون بازیهای جنگی، بازیهای بومی و محلی و بازیهای ورزشی، بررسی کرد؛ بازی هایی که بعضاً با کمترین امکانات و گاهی با وسایلی که اساساً برای بازی ساخته نشده بودند، شکل می گرفتند.
جنگی که زیر پتو اتفاق می افتاد
یکی از جالب ترین بخش های سرگرمی رزمندگان، بازی هایی بود که مستقیماً از فضای جنگ و جبهه تاثیر گرفته بودند. در این بازی ها، رزمندگان با ایده گرفتن از فضای میدان نبرد، شکل متفاوتی از رقابت و سرگرمی را برای خود ایجاد می کردند.
یکی از این بازیها که با تأثیر از فضای جبهه شکل گرفته بود «پتو پتو» نام داشت. برای شروع این بازی چهار نفر کافی بود. از میان دو نفر اول، معمولا یکی را که کارکشته تر بود به بازی دعوت می کردند. ظاهر قضیه این بود که دو نفر از بازیکنان باید زیر پتو می رفتند و دو نفر دیگر بالای سر آنها می ایستادند و آن دو را با دمپایی می زدند. فردی که زیر پتو بود باید حدس می زد چه کسی او را می زند و در صورت تشخیص درست، جای خودرا با او عوض می کرد.
گاهی یکی از بازیکنان زرنگی می کرد و با تبانی قبلی، دستش را از زیر پتو بیرون می آورد، دمپایی را از یکی از افرادی که بیرون پتو بود می گرفت و آنرا بر سر نفر دوم که از تمامی جا غافل بود می زد. به این ترتیب، فردی که زیر پتو بود هیچ گاه نمی توانست بفهمد چه کسی ضربه را به او زده است. گاهی نیز بازیکن دمپایی را به زمین می کوبید، داد و فریاد راه می انداخت و به دروغ نام کسی را بعنوان ضارب می برد و دیگران که ناظر بازی بودند، اعلام می کردند که حدس او درست نیست. این وضعیت ادامه پیدا می کرد تا آن زمان که بالاخره دست یکی از بازیکنان رو می شد.
از دیگر بازی هایی که با ایده گرفتن از فضای جنگ و جبهه بود می توان به «جنگ های ممسنی» اشاره نمود. این نام رابچه های گردان انصار روی این بازی گذاشته بودند. در این بازی، گروه گروه با یکدیگر مبارزه می کردند، البته نه با مشت و لگد؛ هر گروه تلاش می کرد گروه مقابل را اسیر کند. با اسرا نیز چندان خوش رفتاری نمی کردند! یک پتو روی آنها می انداختند و تا جایی که می خوردند کتکشان می زدند. بعد ممکن بود یک اسیر را در مقابل اسیر دیگری آزاد کنند. همچون تنبیه های رایج نیز انداختن دشمن در حوض آب مقابل ساختمان گردان بود. این بازیها بالاتر از هر چیز نشان میدهد که فضای جنگ چطور حتی در سرگرمی های رزمندگان نیز خودرا نشان می داد؛ آنها از تجربه ها و واژه های روزمره جبهه برای ساختن بازی هایی استفاده می کردند.
هفت سنگ زیر سایه حمله دشمن
در کنار این بازیهای متأثر از فضای جنگ، قسمتی از سرگرمی رزمندگان به بازی هایی اختصاص داشت که ریشه در فرهنگ و سنت های بومی و محلی داشتند. خیلی از این بازیها قبل از حضور رزمندگان در جبهه نیز شناخته شده بودند، اما در جبهه با همان امکانات محدود و متناسب با شرایط آنجا اجرا می شدند.
یکی از این بازیها «خرمنگل» نام داشت. این بازی به چند شکل در مناطق مختلف اجرا می شد. در یکی از شیوه ها، چند نفر از یک دسته بازیکن به ترتیب و با فاصله ای حدود یک ونیم تا دو متر از یکدیگر می ایستادند و با انحنایی بیشتر از ۹۰ درجه خم می شدند. گروه دیگر نیز به نوبت باید از روی پشت آنها می پریدند و از روی سرشان عبور می کردند.
به تدریج گروه مدافع ارتفاع را بیشتر می کرد تا جایی که فقط سرشان خم بود. در شکل دیگری از بازی، فرد باید روی پشت ناهموار افراد می پرید و تعادل خودرا به اندازه شمارش یک تا بیست حفظ می کرد. در بعضی مناطق، بمحض این که شخص از روی آخرین نفر می پرید، خودش جلوی او به همان شکل دولا می شد تا بقیه از روی او بپرند. پاداش برنده های خرمنگل نیز سواری دادن به بازنده ها بود.
بازی «هفت سنگ» نیز یکی دیگر از بازیها بومی بود که در جبهه با امکانات متفاوتی انجام می شد. گاهی بجای سنگ، از قوطی های خالی کمپوت و کنسرو استفاده می کردند. هفت قوطی خالی را روی هم می چیدند و از فاصله ای حدود هفت متر، یکی از دو گروه توپ را به طرف آنها پرتاب می کرد. شش نفر از دسته اول پشت سر او قرار می گرفتند و به ترتیب توپ را به سوی سنگ ها می زدند. بمحض این که توپ به سنگ ها برخورد می کرد و آنها را بر زمین می ریخت، بقیه افراد به سرعت فرار می کردند؛ چونکه فورا بچه های دسته دیگر توپ را برمی داشتند و آنها را هدف قرار می دادند.
در این فاصله، گروه اول باید تلاش می کرد به هر نحو ممکن برگردد و سنگ ها را باردیگر روی هم قرار دهد. گاهی در همین شرایط، هواپیماهای دشمن محل بازی را گلوله باران می کردند یا توپخانه و خمپاره اندازها منطقه را می زدند و همه چیز به هم می ریخت. در یکی از همین بازی ها، قاسم غفاریان از بچه های جهرم به شهادت رسید و دوستان او بعد از آن دیگر در منطقه هفت سنگ بازی نکردند.
شاه جبهه را قوطی کبریت مشخص می کرد
اگر بازی هایی که تا هم اکنون از آنها یاد شد، به بازیهای بومی و محلی شباهت داشتند، دسته دیگری از سرگرمی های رزمندگان در جبهه بود که شکل هایی آشناتر داشت. بازی هایی که در زندگی روزمره نیز رواج داشتند، اما در جبهه رنگ و حال وهوای دیگری پیدا می کردند. بازی مثل «شاه، وزیر، دزد و جلاد». برای این بازی یک قوطی کبریت برمی داشتند و برای هر طرف آن نامی فرض می کردند؛ مثل شاه، جلاد، دزد و وزیر. بعد از قرعه، یکی از دو گروه کبریت را بالا می انداخت و بازی به نوبت ادامه پیدا می کرد.
اگر کسی شاه می شد، حکم می کرد و دستورش لازم الاجرا بود. در روایت دیگری، این چهار نفر عبارت بودند از دزد، عاشق، وزیر و شاه. شاه حکمران بود، وزیر فرمان بردار و عاشق و دزد نیز در ردیف هم قرار می گرفتند. در یکی از شیوه های بازی، چهار نفر هر کدام به میل خود یک طرف قوطی کبریت را بعنوان سلطان انتخاب می کردند و بقیه آن قدر قوطی کبریت را می انداختند تا طرفی که برگزیده بودند و حکم شاه را داشت، به دست می آمد.
اما احکامی که شاه در جبهه صادر می کرد، گاهی تفاوت زیادی با احکام بازی در پشت جبهه داشت. ممکن بود شاه حکم کند دزد در آن هوای سرد برود وضو بگیرد و پاهایش را تا زانو بشوید و برگردد؛ یا حکم کند تمام نگهبانان پست آن ساعت، قبل از پایان نوبت نگهبانی شان عوض شوند. سیاه کردن صورت فرد بازنده، سواری دادن به همه، کف دستی خوردن با چفیه یا کمربند و مواردی از این دست نیز همچون احکامی بود که در این بازی صادر می شد.
«قایم موشک» از دیگر بازیهای محلی بود که در جبهه به سبک و سیاقی دیگر انجام می شد. در چادر یا سنگر، وقتی رزمندگان دور هم نشسته بودند، چشم یک نفر را با چفیه می بستند و از او می خواستند بگردد و دیگران را پیدا کند. هیچ کس حق نداشت از چادر یا سنگر بیرون رود و کسی نیز نمی توانست به «آقا گرگه» صدمه ای برساند.
دست آقا گرگه که به هر کس می خورد، چفیه را به چشم او می بستند. اما تا دست او به چنین کسی برسد، چندین بار با دیوار، ظرف غذا و هرچه سر راهش بود برخورد می کرد و بعضاً به زمین می افتاد و همه به او می خندیدند. همین بازی را بچه های بوشهر با اصطلاح «قائم قایمو» نیز انجام می دادند. در جبهه، دو گروه می شدند؛ یک گروه در خرابه ها و سنگرهای اطراف پنهان می شد و گروه دیگر که به اصطلاح چشم گذاشته بودند، به دنبال آنها می گشتند و پیدایشان می کردند. این بازی ها، در کنار سرگرمی، نشان میدهد که حتی ابزارها و تجربه های جنگی نیز چطور وارد زندگی روزمره رزمندگان شده بود و در قالب بازی، شوخی و رقابت میان آنها تعریف مجدد می شد.
پوکه های تفنگ که جای مهره های شطرنج را گرفتند
سرگرمی رزمندگان تنها به بازیهای سنتی و محلی محدود نمی شد. بلکه بازیهای ورزش نیز قسمتی از اوقات فراغت آنها بود. برای مثال یکی از بازیهای ورزشی که در جبهه انجام می شد «شطرنج» بود؛ البته شطرنجی که نه با مهره های معمولی سرباز، فیل و اسب، بلکه با سبک وسیاق و مهره های خاص جبهه بازی می شد.
یکی از رزمندگان در اینباره روایت می کند: «بعد از این که حضرت امام شطرنج بدون برد و باخت را جایز شمردند، ما در جبهه هر وقت فرصت پیدا می کردیم با بچه ها شطرنج می زدیم. با کاغذ و مقوا صفحه شطرنج را به همان ترتیب سیاه و سفید می کشیدیم. بجای مهره سرباز از پوکه کلاشینکف و بجای فیل از پوکه تیربار بکتا و بجای قلعه از پوکه ژ۳ استفاده می کردیم. بجای اسب از پوکه دوشکا، بجای وزیر از پوکه ضدهوایی ۵۷ میلی متری و بجای شاه از پوکه ضدهوایی تک لول استفاده می کردیم».
شطرنج، در جبهه لزوماً دونفره نبود و گاهی سه، چهار نفره یا حتی بیشتر بازی می شد. بعضی رزمندگان، چفیه یا دستمال مربع شکل نخی را به صفحه شطرنج تبدیل می کردند و برخی از مربع های آنرا مطابق صفحه شطرنج حقیقی سیاه می کردند.
نبرد متفاوتی از ایران و عراق در زمین فوتبال
فوتبال نیز از بازیهای پرطرفدار بود؛ سرگرمی که طبیعتاً وقتی چند نفر دور هم جمع می شدند، می توانست یکی از انتخاب های اصلی آنها باشد و جبهه نیز از این قاعده مستثنی نبود. یکی از رزمندگان درباره ی بازی فوتبال در جبهه می گوید: «برای بازی فوتبال یک تیم ایرانی می شدیم و یک تیم عراقی. بمحض این که دروازه دشمن گل باران می شد، همه با الله اکبر تشویق می کردند و به وجد و هیجان می آمدند. نیروهای عراقی فرضی را مسخره می کردیم و به عربی شکسته بسته به آنها متلک می گفتیم. اما وقتی عراقی ها به ما گل می زدند، همه عصبانی می شدند.»
گاهی آن قدر قضیه را جدی می گرفتند که خودشان هم به شوخی می گفتند نکند واقعا جزو نیروهای بعثی شدیم. در وضعیت عادی تر، مسابقات بین گردان ها برگزار می شد یا تیم های محلی شهرستان ها به مصاف هم می رفتند و به برندگان یک پوکه تانک هدیه می دادند. این بازیها حتی زیر آتش دشمن نیز انجام می شد که شور و حال آنرا چند برابر می کرد.
توپ فوتبال نیز همیشه چیزی شبیه توپ های امروزی نبود. گاهی چیزی جز پارچه های مندرس و لباس های کهنه ای که با طناب به هم پیچیده شده بودند، در اختیار نداشتند. حتی زمانی که توپ پلاستیکی داشتند، داخل آنرا از همین تکه پارچه ها پر می کردند. مواقعی نیز همین امکانات وجود نداشت و مجبور بودند کفش های کهنه و پاره را به هم ببندند و از آن بعنوان توپ استفاده کنند؛ توپ هایی که چند بار در جریان بازی از هم باز می شدند و اجزایشان در گرماگرم بازی از هم جدا می شد.
در روایت دیگری آمده است که پشت خاکریز فوتبال بازی می کردند و این بازی بیشتر نوعی تفریح و سرگرمی بود تا مسابقه. هنگام بازی، به آنهایی که بهتر بازی می کردند نسبت «شهید اول»، «شهید دوم» و «شهید سوم» می دادند؛ جالب این که اغلب این پیشبینی ها درست از آب درمی آمد و اگر عملیاتی در پیش بود، به تعبیر خودشان سهمیه ای هم از شهدا به آنها اختصاص داشت.
والیبال با تور ملافه ای در دل جبهه
والیبال نیز یکی دیگر از ورزش هایی بود که گاهی رزمندگان، خصوصاً بعد از برخی عملیات ها، انجام می دادند. یکی از رزمندگان روایت می کند: «در منطقه فاو، به پیشنهاد یکی از بچه ها مسابقه والیبال برگزار کردیم؛ بین نیروهای ایرانی و عراقی فرضی. عده ای بعنوان دشمن سمت راست ایستادند و ما هم سمت چپ. بازی آغاز شد. اطراف زمین چه خبر بود! تماشاچی ها شور و حال زیادی داشتند. بازی اول و دوم با پیروزی ما به پایان رسید. بازی سوم هم همچنین. همه احساس غرور می کردند از این که حتی در خیال خود هم به دشمن پیروز شدند.»
در روایت دیگری آمده است: «برای رفع خستگی از گشت روزانه در عملیات خیبر، بازی ترتیب دادیم؛ در محوطه ای خاکی و پر از چاله چوله. با دو قطعه چوب و چند تکه طناب به هم گره زده، تور والیبال درست کردیم و بیشتر اوقات از آن پس کار ما والیبال بود. بعضی وقت ها وضع از این هم بدتر بود؛ از پوکه بجای میله و چوب و از ملافه سوراخ سوراخ بجای تور استفاده می کردیم».
آنچه از این داستانها می توان فهمید، این است که فضای جبهه و جنگ همیشه با نبرد و درگیری با دشمن سپری نمی شده. در فاصله میان عملیات ها، نگهبانی ها و مأموریت ها، زندگی همچنان جریان داشت و رزمندگان نیز مانند هر انسان دیگری به ساعاتی برای استراحت و سرگرمی نیاز داشتند. آنها گاهی این اوقات را با کتاب و مباحثه می گذراندند، گاهی ورزش می کردند و گاهی به سراغ بازیهای بومی، محلی و حتی بازی هایی می رفتند که خودشان متناسب با شرایط جبهه ساخته بودند. گاهی یک قوطی کنسرو جای سنگ را می گرفت، پوکه ها تبدیل به مهره شطرنج می شدند و تکه های لباس و پارچه، نقش توپ فوتبال را ایفا می کردند.
این بخش از زندگی رزمندگان، باآنکه در مقایسه با روایت عملیات ها و لحظه های نبرد کمتر دیده شده، اما قسمتی از حقیقت زندگی در جبهه است؛ روایت آدم هایی که در بین هشت سال جنگ، با همه سختی ها و اضطراب های آن روزگار، لحظه هایی را نیز برای خندیدن، بازی کردن، رقابت و کنار هم بودن پیدا می کردند.
به طور خلاصه، در این بازی، گروه گروه با یکدیگر مبارزه می کردند، البته نه با مشت و لگد؛ هر گروه تلاش می کرد گروه مقابل را اسیر کند. به جای اسب از پوکه دوشکا، به جای وزیر از پوکه ضدهوایی ۵۷ میلی متری و به جای شاه از پوکه ضدهوایی تک لول استفاده می کردیم. بعضی وقت ها وضع از این هم بدتر بود؛ از پوکه به جای میله و چوب و از ملافه سوراخ سوراخ به جای تور استفاده می کردیم.
این مطلب لباسدونی را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان در مورد این مطلب