برنامه ملی پاسداری از هنر خوشنویسی و نقش وزارت میراث فرهنگی

برنامه ملی پاسداری از هنر خوشنویسی و نقش وزارت میراث فرهنگی

لباس دونی: روند مستندسازی و تدوین پرونده و ثبت «برنامه ملی پاسداری از هنر سنتی خوشنویسی ایران» در یونسکو در قالب ماموریت کمیسیون ملی یونسکو-ایران و اقدامات وزارت میراث فرهنگی، گرشگری و صنایع دستی را چطور میتوان ارزیابی کرد؟


به گزارش خبرنگار فرهنگی ایرنا، از ۲۵ آذرماه که برنامه ملی پاسداری از هنر سنتی خوشنویسی ایران در شانزدهین اجلاس کمیته بین الدول پاسداری از میراث ناملموس یونسکو ثبت گردید، کارشناسان و فعالان حوزه میراث فرهنگی و هنرهای سنتی از زوایای مختلف، این رویداد را مورد نقد و بررسی قرار دادند.
رویدادی که با انتشار خبر ثبت خوشنویسی ایران در رسانه ها با انتقاد فعالان این عرصه مواجه گردید که «ثبت خوشنویسی بعنوان عنصر فرهنگی ناملموس با پذیرش برنامه پاسداری خوشنویسی بسیار متفاوت می باشد و هنوز هنر خوشنویسی ایران مستقل ثبت نشده است.»
این گروه از کارشناسان معتقدند که «ثبت خوشنویسی ایران بعنوان عنصر فرهنگی ناملموس با پذیرش برنامه پاسداری خوشنویسی بسیار متفاوت می باشد، این مساله در گزارش رسمی سایت یونسکو وجود دارد که عنوان آن برنامه خوب حفاظت از هنر خوشنویسی ایران است که ایران پرونده خوشنویسی را در بخش «برنامه های خوب حفاظتی» مطرح کرده و در کمیته بین الدول فقط «پذیرفته شده» تا بعنوان یک تجربه خوب مورد استفاده سایر کشورها قرار گیرد.
اما مصطفی پورعلی مدیرکل ثبت و حریم آثار و حفظ و احیاء میراث معنوی و طبیعی وزارت میراث فرهنگی با بیان انواع ثبت های ذکر شده در کنوانسیون پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس (۲۰۰۳) معتقد است: اتفاقا پرونده خوشنویسی ایران امسال در فهرستی به ثبت رسیده که به لحاظ فنی از دو لیست پیشین (فهرست میراث در خطر و لیست معرف) سطح بالاتری دارد و ثبت در این لیست نیازمند آنست که یونسکو و کمیته­ های ارزیابی آن قانع شوند که آن عنصر ضمن هماهنگی با اهدافی که در ابتدا گفته شد از وضعیت پاسداری خوبی نیز برخوردارست.
وی می گوید: برای ایران بسیار آسان تر بود خوشنویسی را در فهرست معرف نظیر کاری که ترکیه یا کشورهای عربی کرده اند به ثبت برساند؛ اما به جهت اهمیت موضوع و شأن این هنر در ایران، تصمیم گرفته شد خوشنویسی در فهرستی به ثبت برسد که از سطح فنی بالاتری برخوردارست.
فصل چهارم «کنوانسیون بین­ المللی حفظ میراث فرهنگی ناملموس (معنوی)» (The Convention for the Safeguarding of Intangible Cultural Heritage) در سال ۲۰۰۳ با پیش بینی سه بخش «فهرست معرف (نمونه) میراث فرهنگی ناملموس بشری» (IV. Safeguarding of the intangible cultural heritage at the international level که معرفی کننده میراث ناملموس بشری توسط کشور ذی­ربط است - ماده ۱۶ کنوانسیون)، «فهرست میراث فرهنگی ناملموس نیازمند حراست فوری» (Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity که نمایانگر مواریث نیازمند حفاظت فوری توسط کشور متعاهد ذی­ربط کنوانسیون است - ماده ۱۷) و «برنامه ها، طرح ها و کارهای حراست از میراث فرهنگی ناملموس» ( List of Intangible Cultural Heritage in Need of Urgent Safeguarding موارد مربوط به حراست از میراث فرهنگی ناملموس و ترویج اصول و اهداف کنوانسیون مزبور (رجوع شود به ماده ۱۸ کنوانسیون) ابزار جدیدی برای پاسداری از این جنبه مهم از فرهنگ بشری به وجود آورده که بحث و تصمیم گیری درباب آن موارد بر عهده کمیته بین الدول پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس است، که پرونده خوشنویسی ایران در همین بخش سوم به ثبت رسیده است
این در حالی است که علی اشرف صندوق آبادی نایب رییس شورای عالی انجمن خوشنویسان ایران پیرامون ثبت برنامه پاسداری خوب خوشنویسی می گوید که از کمیسیون ملی یونسکو- ایران درخواست کرده گزارشی را از شروع روند تدوین تا ثبت نهایی پرونده برنامه پاسداری خوشنویسی به این انجمن ارائه کند که ابهام ها رفع گردد.
او گفت: ایران ۱۴۰۰ سال سابقه خوشنویسی دارد، ترکیه پس از قرن دهم بواسطه ایرانیان کارهایی را در حوزه خوشنویسی انجام داده است، همه این کشورهای همزمان درخواست ثبت داشته اند.


گزارش کمیسیون ملی یونسکو-ایران از روند ثبت برنامه پاسداری از خوشنویسی در یونسکو
در همین چارچوب کمیسیون ملی یونسکو-ایران هم هفته گذشته در گزارشی درباره روند ثبت پرونده خوشنویسی توضیح داده است که در پرونده مزبور، مندرج در سایت رسمی بخش میراث فرهنگی ناملموس یونسکو، آمده است که برنامه فوق با مشارکت ۴ وزارت­خانه (وزارت میراث، وزارت ارشاد، وزارت آموزش و پرورش و وزارت علوم) و نیز ۲ مؤسسه مردم نهاد (انجمن خوشنویسان ایران و انجمن خوشنویسان نوین) در ایران انجام می­ شود.
در این گزارش آمده است: در پرونده فوق ذکر شده «سنت خوشنویسی همیشه با عمل نوشتن در تاریخ قلمزنی ایران مرتبط بوده» (The tradition of calligraphy has always been associated with the act of writing in the history of Iranian penmanship) که تحولاتی مانند رواج صنعت چاپ، تایپ کامپیوتر ­ای رو به افول رفت. اما از سال ۱۹۸۵ میلادی تصمیم گرفته شد با تدوین یک برنامه­­ ملی (با چشم­ انداز ۴۰ ساله تا ۲۰۲۵ میلادی)، توسط مراجع دولتی و غیردولتیِ پیش­گفته، از این اتفاق جلوگیری شود.
پرونده مزبور با ذکر اینکه «هنر خوشنویسی در بین مجموعه هنرهای سنتی ایران» قرار دارد و «هنر و مهارت خوشنویسی در شمار میراث فرهنگی ناملموس ایران است که قدمتی بسیار طولانی دارد» نگرانی برای «صیانت از سنت خوشنویسی ایران» را دغدغه جدی برای همه دست اندرکاران علم، ادب و هنر همین طور مردم ایران به شمار آورده و اجرای این برنامه را در امتداد حفظ سنت خوشنویسی برشمرده است
کمیسیون ملی یونسکو-ایران در این گزارش توضیح داده است: تدوین گران پرونده کشورمان خاطر نشان کرده اند «با توجه به وجود این سنت در سایر کشورها، به ویژه کشورهای عربی و اسلامی» توجه به این میراث ناملموس می­تواند ضامن احترام به فرهنگ­ ها، دوری از تعصبات، تعامل فرهنگی میان کشورها خصوصاً کشورهای عربی و اسلامی، احترام به تنوع فرهنگی و تقویت خلاقیت و... شود که هم راستا با اهداف کنوانسیون پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس است.


ثبت «برنامه ملی پاسداری از هنر سنتی خوشنویسی ایران» فراتر از معرفی
اکنون شروین معظمی گودرزی مدیر بخش میراث فرهنگی ناملموس در مرکز میراث ناملموس تهران در دفاع از آنچه برای ثبت «برنامه ملی پاسداری از هنر سنتی خوشنویسی ایران» اتفاق افتاده، توضی داده است: ایران با نوشتن «برنامه ملی پاسداری از هنر سنتی خوشنویسی ایران» ادعا می کند به الگویی رسیده که می تواند از خوشنویسی در ایران پاسداری کند، در صورتیکه پرونده های سایر کشورها مانند ترکیه و عربستان فاقد چنین ادعایی است.
معظمی بیان کرد: ابتدا باید به این نکته اشاره کنم که ثبت در لیست «برنامه ها، طرح ها، و کارهای پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس» به مفهوم آنست که عنصر میراث فرهنگی مورد نظری که برای آن برنامه ارائه شده است نیز در دل همین پرونده به ثبت رسیده و تنها وظیفه کمیته بین دولتی در مورد پرونده ها، این است که به بررسی صلاحیت ثبت آن پرونده ها بپردازد.
مدیر بخش میراث فرهنگی ناملموس در مرکز میراث ناملموس تهران اضافه کرد: این اقدام آن قدر مهمست که یونسکو برای پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس در سطح بین المللی فصل مشخصی را تحت عنوان پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس در بعد بین المللی یعنی فصل چهارم کنوانسیون را به آن مختص کرده است. این فصل متشکل از سه ماده از ماده ۱۶ تا ماده ۱۸ است. ماده ی شانزدهم مربوط به ثبت عناصر میراث زنده در "فهرست معرف میراث فرهنگی ناملموس بشریت" است که تنها به رؤیت پذیرتر شدن عناصر میراث فرهنگی می پردازد.
ماده هفدهم به «فهرست میراث فرهنگی ناملموس نیازمند پاسداری فوری» مربوط است که اساسا به پاسداری از عناصر مورد بحث می پردازد. ماده هجدهم دفتر ثبت «برنامه ها، طرح ها، و کارهای پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس» است. ثبت از نوع سوم از همه مهمتر و مشکل تر بوده چونکه دولت پیشنهاددهنده باید علاوه بر اقدامات پاسدارانه ای که در پرونده های ذیل لیست های دیگر هم می آید، باید برنامه مشخصی را برای اقدامات خود ارائه دهد
ثبت برنامه های پاسداری از میراث ناملموس بسیار با اهمیت تر از ثبت در لیست های دیگر
گودرزی اشاره کرد: به نظر من ثبت برنامه ها و کارهای مربوط به پاسداری از میراث ناملموس بسیار مهم تر از ثبت در لیست های دیگر است چونکه دولت مورد نظر متعهد به انجام برنامه مشخصی برای پاسداری از میراث زنده مورد نظر می شود. نکته مهم این است که وقتی پرونده ای را در قالب ماده هجدهم ثبت می کند به این معناست که یونسکو وجود میراث فرهنگی مورد نظر را پذیرفته که در پس آن برنامه ی مربوط به آنرا مورد بررسی قرار داده و در نهایت قبول کرده است.
مدیر بخش میراث فرهنگی ناملموس در مرکز میراث ناملموس تهران اشاره کرد: مطابق بند اول ماده ۱۸ کنوانسیون ۲۰۰۳، کمیته بین دولتی برمبنای پیشنهادهای تسلیم شده از طرف کشورهای عضو و هماهنگ با معیارهایی که مقرر است، این کمیته، تعریف و به وسیله مجمع عمومی وضع شود به شکل دوره ای برنامه ها، طرح ها و کارهایی کشوری، زیرمنطقه ای یا منطقه ای را برای پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس که تشخیص می دهد به گونه ای مناسب اصول و اهداف این کنوانسیون را منعکس می کند انتخاب و ترویج خواهدنمود. در این راستا نیازهای ویژه کشورهای درحال توسعه را در نظر می گیرد.
او افزود: مطابق بند سوم ماده ۱۸، کمیته عملیاتی سازی، طرح ها، برنامه ها و کارهای یاد شده را با انتشار تجربه های موفق همراه می کند و در این راستا راهکارهایی را مورد استفاده قرار می دهد که مقرر است توسط همین مرجع وضع شود.


اقدام بهادار وزارت میراث فرهنگی برای ثبت هنر سنتی خوشنویسی ایران در یونسکو
گودرزی عنوان کرد: تهیه چنین پرونده هایی خیلی مشکل است و بنا بر این هم تعداد این نوع از پرونده ها در لیست های سه گانه یونسکو در کنوانیسیون ۲۰۰۳ خیلی کم است. از میان ۶۲۹ میراث فرهنگی ناملموس که توسط ۱۳۹ کشور که از زمان تشکیل کنوانسیون پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس یونسکو ۲۰۰۳ تا حالا به ثبت جهانی رسیده است، تنها ۳۸ پرونده مربوط به برنامه ملی پاسداری بوده یعنی حدود یک شانزدهم پرونده ها است.
مدیر بخش میراث فرهنگی ناملموس در مرکز میراث ناملموس تهران درباره «برنامه ملی پاسداری از هنر سنتی خوشنویسی ایران» که بعنوان هفدهمین عنصر فرهنگی ناملموس ایران در لیست میراث جهانی یونسکو ثبت شده است، اظهار داشت: هنر سنتی خوشنویسی ایران در برنامه ها، طرح ها و کارهای پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس یونسکو به ثبت رسیده است و این نخستین اقدام وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی است که چنین برنامه ای را نوشته که جا دارد از تمام دست اندرکاران این پرونده همچون نویسندگان، مدیران و کارشناسان میراث فرهنگی قدردانی کرد.
حضور هنر خوشنویسی در جای جای زندگی مردم
گودرزی اظهار داشت: این ثبت جهانی به پایداری همیشگی هنر خوشنویسی ایرانی کمک بسیار مهمی می کند و می توانیم یک برنامه جدی تر با حضور کارشناسان وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، اساتید خوشنویسی و کارشناسان یونسکو بنویسیم که به زبان انگلیسی نشر شود تا بعنوان یک الگو برای سایر کشور بر روی سایت یونسکو قرار گیرد تا کشورهای دیگر بتوانند از این برنامه استفاده کنند و آنرا باتوجه به شرایط و مقتضیات برای کشور خود بومی سازی کنند.
بررسی ها نشان میدهد که پرونده «برنامه ملی پاسداری از هنر سنتی خوشنویسی ایران» به خوبی کلیت هنر خوشنویسی را معرفی کرده است و برنامه های خودرا برای این پاسداری آن اعلام نموده است. این برنامه نشان میدهد که دستگاه های دولتی به همراه سازمان های مردم نهاد مربوطه در کنار یکدیگر دست به دست هم دادند تا چنین برنامه ای نوشته شود که در زندگی مردم جامعیت داشته باشد
مدیر بخش میراث فرهنگی ناملموس در مرکز میراث ناملموس تهران اظهار داشت: از دید یونسکو پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس به مفهوم منجمد کردن این نوع از میراث نیست. یعنی قرار نیست که میراث زنده عینا همانی باشد که در گذشته بوده است، بلکه با تغییر زندگی و بنا به مقتضیات روز اجتماع مورد نظر ممکنست تغییراتی در آن میراث به وجود آید.
او اضافه کرد: پرونده ارسالی به یونسکو نشان میدهد که به صورتی همه از خوشنویسی استفاده می نمایند برای مثال در کتب درسی مقاطع مختلف از فونت هایی باتوجه به رسم الخط ایرانی استفاده شده است. خوشنویسی در جای جای زندگی مردم حضور دارد و مثال های فراوانی برای آن وجود دارد. زیبایی این میراث فرهنگی ناملموس در جاری و ساری بودن آنست که خودرا با شرایط روز فعلی تطبیق داده است و با خلاقیت ایران این هنر ماندگار می شود.


ثبت خوشنویسی توسط ترکیه فقط جنبه معرفی دارد
گودرزی درباره ثبت هنر خوشنویسی ترکیه در لیست معرف میراث فرهنگی ناملموس بشریت اظهار داشت: این نوع ثبتی که ترکیه انجام داده است فقط جنبه معرفی دارد در صورتیکه ثبت «برنامه ملی پاسداری از هنر سنتی خوشنویسی ایران» فراتر از معرفی است و جمهوری اسلامی ایران در این پرونده علاوه بر معرفی هنر خوشنویسی نشان میدهد که این هنر در ایران سابقه طولانی دارد و جزو میراث فرهنگی ناملموس ایران است یعنی هنری که وجود داشته و دارد که برای آن برنامه نوشته می شود. این تصور برای عده ای از افراد وجود دارد که چرا وزارت میراث فرهنگی هنر خوشنویسی ایران را ثبت نکرد در صورتیکه این تصور اشتباه است.
مدیر بخش میراث فرهنگی ناملموس در مرکز میراث ناملموس تهران اضافه کرد: هنر خوشنویسی همچون بوستانی است که ترکیه و عربستان و کشورهای همراه آنان تنها به ارائه تصویری از این بوستان بسنده کرده اند، در صورتیکه ایران برای این ماندگاری و رؤیت پذیری بیشتر این بوستان، برنامه ارایه داده است.
فهرست ثبت اقدامات خوب پاسدارانه مطابق با روح کنوانسیون ۲۰۰۳
او اشاره کرد: همانطور که دبیر سابق کنوانسیون پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس یونسکو ۲۰۰۳، خانم سیسل دویل، در مصاحبه خود با هانا اشرایبر و لوکاس لیزینسکی اعلام نموده است، لیست ثبت اقدامات خوب پاسدارانه مطابق با روح کنوانسیون ۲۰۰۳ بوده و بهترین نوع ثبت است و همیشه جاری و ساری است و با ثبت آن فعالیت ها و آموزش ها ادامه دارد.
گودرزی افزود: با توجه به این که تنها ۱۸ سال از عمر کنوانسیون پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس یونسکو ۲۰۰۳ می گذرد، ۱۸۰ کشور عضو آن هستند که نشان از سرعت نفوذ این کنوانسیون دارد. اولین کشورهایی که به این کنوانسیون پیوستند، هیچ کدام اروپایی نبودند. الجزایر اولین کشور و سپس ژاپن، کره جنوبی، چین و گابن عضو این کنوانسیون شدند.
مدیر بخش میراث فرهنگی ناملموس در مرکز میراث ناملموس تهران بیان کرد: هرچند تهیه این نوع از پرونده ها دشوارتر از دو نوع دیگر است، اما امیدوار هستم بیش از پیش مورد نظر مدیران مربوطه قرار بگیرد چونکه بر این باورم که عناصر میراث ناملموس بسیاری در ایران وجود دارد که می توان برای آنها برنامه ی ملی و حتی منطقه ای و فرامنطقه ای تهیه کرد.



منبع:

1400/10/15
10:07:10
5.0 / 5
454
این مطلب را می پسندید؟
(1)
(0)

تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان در مورد این مطلب
لطفا شما هم نظر دهید
= ۲ بعلاوه ۴
لباس دونی